Erkekler kadınlardan üstün müdür?

“Erkekler kadınlardan üstün müdür?” sorusu, Nisâ Suresi 34. ayetindeki “kavvâm” kavramı etrafında şekillenir. Yüce Allah Kur’ân-ı Kerim’de şöyle buyurur:

Ayetin İniş Sebebi (Sebeb-i Nüzûl)

Ensar’ın ileri gelenlerinden Sa‘d b. Rebî‘a’nın karısı Habîbe, kocasına karşı nüşûz (serkeşlik, dik başlılık) göstermişti. Bunun üzerine Sa‘d, karısına bir tokat attı. Habîbe’nin babası kızını alarak doğrudan Rasûlullah’a (s.a.v.) gidip şikâyetçi oldu. Rasûlullah (s.a.v.) şöyle buyurdu:

“Mutlaka ondan kısas alırız.”

Yani kadının hakkını almak için erkeğe aynı şekilde vurulacaktı. Ancak tam bu sırada yukarıdaki ayet nazil oldu. Bunun üzerine Rasûlullah (s.a.v.) şöyle buyurdu:

“Biz bir şey yapmak istedik, Allah ise başka bir şey diledi. Şüphesiz hayır, Allah’ın dilediğindedir.”

İşte bunun üzerine, “Erkekler kadınlar üzerine kavvamdır…” âyeti nazil olmuştur. Bu, “Erkekler kadınları terbiye etme ve onlara müdahale etme hususunda hakimdirler” demektir. Böylece Cenâb-ı Hak sanki erkeği, karısı üzerinde bir reis ve hükmü geçen birisi kabul etmiştir.

1. “Kavvâm” Ne Demektir?

“Kavvâm” kelimesi, Arapça “kâme/yekûmu” (ayakta durmak, yöneltmek, idare etmek) kökünden gelir. “Kayyim” ile aynı köktendir. Anlamları şunlardır:

• Yönetici, idareci, düzenleyici
• Koruyup kollayan, gözeten, hakkını savunan
• Ailenin geçimini sağlayan, nafaka yükümlüsü
• Adaletle yöneten, denetleyen

Bu kelime, mutlak bir üstünlük (tafdîl) değil, işlevsel bir sorumluluk ve görev dağılımı ifade eder.

Aile içinde ailenin maddi ihtiyaçlarını temin etme, manevi değerlerini koruma ve aile üyelerinin huzuru için gerekli olan “yöneticilik ve dengeleyicilik” sorumluluğunu üstlenme durumudur.

“Kavvam” olan kişi, temsil ettiği ailenin “dik durmasını” sağlayan direk gibidir; eğer o direk görevini yapmazsa yapı ayakta kalamaz.

Önemli: “Kavvâm” olmak, “daha değerli, daha akıllı, daha üstün varlık” olmak demek değildir. Bir şirketin genel müdürü, şirketteki diğer insanlardan “daha üstün” değildir; sadece farklı bir sorumluluğu vardır.

Fırtınalı bir denizde seyreden bir gemide kaptan, “kavvam” (gözetici/yönetici) rolündedir.

Mürettebattaki herkes kaptandan daha iyi olabilir. Ancak kaptanın sorumluluğu, geminin batmaması ve herkesin güvenle varmasıdır. Kaptan, geminin selameti için en son uyuyan, fırtınada tüm kararları omuzlayan kişidir.

Fırtınalı bir denizde kaptan nasıl “kavvam” ise; ailede de erkek böyledir.

Herkes ondan daha iyi olabilir. Ama sorumluluk ondadır: ailenin dağılmaması, huzurun korunması, herkesin selametle ilerlemesi…

Bu bir üstünlük kibirlenme aracı değil, bir vazifedir. Kavvamlık; en son dinlenen, en çok düşünen, en ağır yükü omuzlayandır.

2. Ayetin Devamındaki İki Gerekçe Ne Anlama Gelir?

Ayette “kavvâm” olmanın iki sebebi zikredilir:

a) Allah’ın bazılarını bazılarına üstün kılması

Bu, “bütün erkekler bütün kadınlardan üstündür” anlamına gelmez. Allah her insana farklı yetenekler, fiziksel özellikler ve roller vermiştir. Genel olarak erkeklerin fiziksel gücü, savaş ve koruma gibi alanlarda daha elverişlidir. Ancak bu “üstünlük” mutlak değil, görecelidir. Nice kadın, nice erkekten daha akıllı, daha güçlü, daha erdemlidir. Kur’ân’ın ölçüsü nettir: üstünlük, cinsiyette değil; takvadadır.

b) Erkeklerin mallarından harcaması

İslam hukukunda nafaka yükümlülüğü erkeğe aittir. Kadının geliri olsa bile, kocasının üzerinde nafaka yükümlülüğü devam eder. Bu maddi sorumluluk, erkeğe aile içinde bir yönetim hakkı verir. Tıpkı bir işverenin, maaş ödediği çalışanlarına bazı konularda yönlendirme hakkı olması gibi.

3-Ayette “Üstünlük” Var mı, Yok mu?

Arapça metinde geçen “ba’dahum alâ ba’d” (bazılarını bazılarına üstün kılma) ifadesi, cinsiyet temelli mutlak bir üstünlük değil, işlevsel ve durumsal bir farklılık ifade eder.

Aynı ifade, başka ayetlerde zengin-fakir, alim-cahil arasında da kullanılır.

Yani Allah, insanlar arasında farklı yetenekler, rızıklar ve sorumluluklar dağıtmıştır. Bu farklılık, birinin mutlak üstün olduğu anlamına gelmez.

Örnek: Bir öğretmen ile bir işçi arasında farklı yetenekler vardır. Ama bu, öğretmenin işçiden “insan olarak daha üstün” olduğu anlamına gelmez.

4. “Kavvâmlık” Mutlak Otorite midir?

Hayır. “Kavvâmlık”, şu kurallarla sınırlanmıştır:

• Adalet şartı: Erkek, eşlerine karşı adaletli olmak zorundadır.
• İstişare zorunluluğu: Kur’ân, aile işlerinde kadın-erkek birlikte karar almayı (Şûrâ, 38) ve karşılıklı hoşnutluğu (Nisâ, 19) emreder.
• Kadının hakları: Kadın, nikâh şartı koyarak bu yetkiyi sınırlayabilir.
• Mahkeme denetimi: Erkek, kavvâmlık yetkisini adaletsizce kullanırsa, kadın mahkemeye gidebilir ve boşanma talep edebilir.

“Kavvâm” olan erkek, diktatör değil, hizmetkâr lider gibidir. Ailenin geçimini ve korumasını üstlenen, ama aynı zamanda karısının fikrini alan, ona danışan, onu incitmeyen kimsedir.

5. İslam’da Kadın ve Erkeğin Eşitliği Nasıl Tanımlanır?

İslam, kadın ve erkeğin yaratılışta (ontolojik) ve ahirette (uhrevi) tamamen eşit olduğunu kesin bir dille vurgular. Bu eşitlik şu temel esaslara dayanır:

• Yaratılış eşitliği: Kur’ân’da, kadın ve erkeğin aynı tek bir nefisten yaratıldığı açıkça belirtilir (Nisâ Suresi, 1). Yani hiçbir cinsiyet diğerinden daha asil veya daha aşağı yaratılmamıştır.
• Dinî sorumluluk eşitliği: İman etmek, ibadet etmek, cennete gitmek veya cehenneme girmek konusunda kadın-erkek arasında hiçbir fark yoktur. Her ikisi de aynı yükümlülüklere sahiptir ve aynı hesaba çekilecektir (Nahl Suresi, 97).
• Değer eşitliği: Allah katında bir insanı değerli kılan şey, cinsiyeti değil, takvasıdır (Allah’a karşı sorumluluk bilinci). Nitekim Hucurât Suresi 13. ayette: “Muhakkak ki Allah katında en değerliniz, en takvalı olanınızdır” buyrulur. Burada cinsiyet ayırımı yoktur.
• Ödül eşitliği: Salih amel işleyen her mümin –kadın veya erkek fark etmez– Allah katında aynı güzel karşılığı alacaktır (Nahl Suresi, 97).

Kadınlık ve erkeklik, bir üstünlük yarışı değil; farklı sorumlulukların ifadesidir. Asıl üstünlük takvada, görevler ise fıtratın gereğindedir. Böylece adalet, cinsiyet üzerinden değil sorumluluk üzerinden kurulur.

6. Peygamberimiz (sav) “Kavvâm” Olmayı Nasıl Yaşadı?

Peygamber Efendimiz (sav), en büyük “kavvâm” örneğidir. Peki O, eşlerine nasıl davranıyordu?

• Ev işlerine yardım ederdi (Aişe validemiz: “Evinde hizmet eder, namaz vakti gelince çıkardı”).
• Eşleriyle istişare ederdi (Uhud Savaşı öncesi eşlerine danışması gibi).
• Onlara şefkat ve merhametle davranırdı.
• “Sizin en hayırlınız, ailesine karşı en hayırlı olanınızdır. Ben de aileme karşı en hayırlı olanınızım.” (Tirmizî)

Yani “kavvâm” olmak, sert, otoriter, döven, aşağılayan erkek demek değildir. Tam tersine: şefkatli, adil, danışan, geçimini sağlayan, koruyan erkek demektir.

Sonuç: Erkekler Kadından Üstün müdür?

Ayeti kerimede anlatılan üstünlüğün iki sebebi şudur.

1- Erkek fiziksel gücü, savaş ve koruma gibi alanlarda daha üstün yaratılmıştır. Ama bu üstünlük daha değerli olduğu için değildir.

2- Ailenin maddi yükünü üstlenen erkek, bu sorumluluk sebebiyle yönlendirme yetkisine sahip olur. Ancak bu, tahakküm değil; düzen kurma vazifesidir.

Erkek, kadından daha değerli olduğu için üstün değildir. Daha akıllı olduğu için üstün değildir. Sınırsız otorite sahibi değildir. Ve asla zulmetme hakkına sahip değildir.

Nice kadınlar vardır ki, takvada, hikmette ve fazilette pek çok erkekten ileridedir. Çünkü ölçü cinsiyet değil, Allah katında değer kazandıran takvadır.

Bu, şu anlamlara gelir:

• Erkek ailenin geçiminden birinci derecede sorumludur.
• Erkek, adalet ve istişare çerçevesinde aile işlerini düzenleme sorumluluğuna sahiptir.
• Bu sorumluluk, kadının hakkını korumak içindir, ezmek için değil.

Aslan ile ceylanı “eşit” diye kıyaslayamazsınız, çünkü ikisi de farklı yaratılmıştır, farklı yetenekleri ve rolleri vardır. Ama bu, birinin diğerinden “daha değerli” olduğu anlamına gelmez. İkisi de ekosistemin vazgeçilmez parçalarıdır.

Elma ile armudu “eşit” diye karşılaştıramazsınız; biri daha tatlıdır, diğeri daha suludur. Ama ikisi de meyvedir ve ikisinin de kendine özgü bir değeri vardır. Hangisi “daha iyidir” sorusu anlamsızdır.

İşte kadın ve erkek de böyledir. Farklı fiziksel özelliklere, farklı duygusal yapılara, farklı biyolojik ve sosyal rollere sahiptirler. Bu farklılık, birinin diğerinden üstün olduğu anlamına gelmez. Sadece farklı oldukları anlamına gelir.