قَالَ الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ النَّاسُ أَرْبَعَةٌ:
Halil bin Ahmed el-Ferâhîdî demiştirki insanlar dört kısımdır.
فَرَجُلٌ يَدْرِي وَيَدْرِي أَنَّهُ يَدْرِي، فَذَاكَ عَالِمٌ فَخُذُوا عَنْهُ (أَوْ فَاتَّبِعُوهُ)
Bilen ve bildiğini bilen: İşte o gerçekten âlimdir (bilgindir), ona uyun.
وَرَجُلٌ يَدْرِي وَلَا يَدْرِي أَنَّهُ يَدْرِي، فَذَاكَ نَائِمٌ فَأَيْقِظُوهُ
Bilen ama bildiğini bilmeyen: İşte o uykudadır, onu uyandırın.
وَرَجُلٌ لَا يَدْرِي وَيَدْرِي أَنَّهُ لَا يَدْرِي، فَذَاكَ مُسْتَرْشِدٌ فَأَرْشِدُوهُ
Bilmeyen ve bilmediğini bilen: İşte o irşad (rehberlik) isteyendir, ona yol gösterin.
وَرَجُلٌ لَا يَدْرِي وَلَا يَدْرِي أَنَّهُ لَا يَدْرِي، فَذَاكَ جَاهِلٌ (أَوْ شَقِيٌّ) فَارْفُضُوهُ (أَوْ فَاحْذَرُوهُ).»
Bilmeyen ama bilmediğini de bilmeyen: İşte o cahildir, ondan sakının.” Şakiyy” (Bedbaht/Zavallı) Fahzerûhu” (Ondan sakının) veya “Farfudûhu” (Onu reddedin/terk edin) denir.
Nefsin Hissesi:
Kendini Tanı
Ey nefsim… Bu dört sınıfı başkalarına bakarak okuma; önce kendine bak. Sen hangi kısımdasın? Biliyor musun, yoksa sadece bildiğini mi zannediyorsun? Hakikat, başkalarını teşhis etmekte değil; kendini teşhis etmektedir.
Uykuda Olan Nefis
Ey nefsim… Bazen biliyorsun ama farkında değilsin. Bildiğinle amel etmiyor, onu hatırda tutmuyor, sanki hiç bilmiyormuş gibi yaşıyorsun. İşte bu hâl uykudur. Seni uyandıracak olan ise nasihat, zikir ve salihlerle beraberliktir.
Arayan Nefis
Ey nefsim… Eğer bilmiyorsan ama bunu kabul ediyorsan, bu bir eksiklik değil; bir başlangıçtır. Çünkü bilmediğini bilmek, ilme açılan kapıdır. Böyle bir hâl, seni hakka götürür. Yeter ki kibirle kapıyı kapatma.
“Bilmiyorum” diyebilen kişi ise ilmin kapısını açmıştır. Çünkü bu söz, bir eksiklik değil; bir başlangıçtır. Tevazudur, edebtir, hakikate teslimiyettir. İşte gerçek ilim de burada başlar.
En Tehlikeli Hâl
Ey nefsim… En korkulacak hâl şudur: Bilmiyorsun ve bilmediğini de bilmiyorsun.
İşte bu, gafletin zirvesidir. Böyle biri öğrenmek istemez, nasihatten kaçır, hakikate kulak vermez. Bu hâl seni hakikatten koparır, kendi karanlığında bırakır.
Bilmeden konuşan, aslında bilgisini değil nefsini konuşturur. Hakikati aramaz; üstün görünmek ister. Bu yüzden sözü çoktur ama isabeti azdır. Cehaletin en tehlikeli hâli de budur: Bilmeyip bildiğini zannetmek.
Son Söz: Hangi Taraftasın?
Ey nefsim… Ya bilenlerden ol, ya arayanlardan… Ama sakın ne uyuyanlardan ol, ne de gaflet içinde kendini yeterli zannedenlerden. Çünkü insanı yükselten şey ilimdir; ama onu kurtaran şey o ilmi fark etmek ve onunla yaşamaktır.
Demek ki ey nefsim… Bilmeden konuşmak cahilliktir; “bilmiyorum” diyebilmek ise kemâldir. Çünkü cahil, bilmediği hâlde konuşur; kâmil insan ise bilmediğini bilir ve haddini aşmaz.