İnsan bazen bozulmuş zevkine göre nimetleri değerlendirir ve şikayet eder. Nefsin hoşuna giden şeyi büyük nimet zanneder; hoşuna gitmeyeni musibet sayar. Hâlbuki çocuk acı ilacı sevmez ama o ilaç şifadır. Hasta perhizi sevmez ama o perhiz rahmettir. Demek zevk her zaman doğru ölçü değildir.
Halı Dokuma Misali
Halı dokunurken arkadan bakılsa ipler karışık, düğümler çirkin, renkler dağınık görünür. Fakat ön yüzüne geçilince nakış, intizam ve sanat ortaya çıkar. İnsan kaderin çoğu hadiselerine arka yüzden bakar; düğümü görür, nakşı göremez. Bu yüzden acele hükmeder ve şikayet eder. Hâlbuki ahirette veya zamanın ilerleyen safhalarında o karışık zannedilen düğümlerin ne kadar hikmetli bir desene hizmet ettiği anlaşılır.
Budanan Ağaç Misali
Bahçıvan ağacı budar; dal kesilir, ağaç eksilmiş gibi görünür. Fakat o kesilme, ağacın daha gür, daha sağlıklı, daha verimli olması içindir. İnsan da bazen maldan, makamdan, arzudan, alıştığı bir nimetten budanır. Nefis bunu kayıp zanneder şikayet eder; fakat rahmet onu hafifletiyor, temizliyor, meyveye hazırlıyor olabilir.
Çocuk ve İlaç Misali
Çocuk acı ilacı görünce ağlar, doktora kızar, annesine darılır. Zanneder ki kendisine kötülük ediliyor. Hâlbuki o acı ilaç, çocuğun zevkine göre kötü; fakat sıhhatine göre rahmettir. Aynen öyle de insan, nefsinin hoşlanmadığı bazı hadiseleri musibet zanneder; fakat o hadise ruhuna ilaç, günahına kefaret, gafletine tokat, kalbine uyanış olabilir.
Cerrahın Bıçağı Misali
Bir cerrah hastayı ameliyat ederken bedeni keser. Dışarıdan bakan cahil biri, “Bu adam hastaya eziyet ediyor” diyebilir. Fakat bilen bilir ki o kesmek, öldürmek için değil; yaşatmak içindir. Demek her kesilme zulüm değildir; her acı da şer değildir. Bazen kaderin bıçağı, nefsin kangren olmuş tarafını keser ki kalp kurtulsun.
Yağmur Misali
Bir yolcu yağmur yağınca şikâyet eder; çünkü yolu çamur olur. Fakat çiftçi aynı yağmura sevinir; çünkü tarlası dirilir. Çocuk üzülür; çünkü oyunu bozulur. Ağaç sevinir; çünkü kökü su içer. Demek aynı hadise birinin hevesine ters düşerken, binlerce hikmete hizmet edebilir. Bir ferdin keyfi için yağmur durdurulsa, toprağın, ağacın, hayvanın, rızkın ve hayatın hukukuna ilişilmiş olur.
Ey şikayet eden nefis!
- Sen parçayı görüyorsun, Allah bütünü biliyor.
- Sen bugünü istiyorsun, Allah ebedî neticeyi görüyor.
- Sen hevesinle hükmediyorsun, Allah hikmetiyle hükmediyor.
Öyleyse küçük arzunu kâinatın ölçüsü yapma; hoşuna gitmeyen her şeyi şer sanma; nimet zannettiğin şeyin nıkmet, musibet zannettiğin şeyin rahmet olabileceğini unutma.