Velilerin himmetleri, imdatları, manevî fiilleriyle feyiz vermeleri halî veya fiilî bir duadır.

Bu konuya girmeden evvel, tevessül meselesinin doğru anlaşılabilmesi için, onun Ehl-i sünnet itikadında caiz ve meşru bir yol olduğunu Kur’ân ve sünnetten bazı delillerle ortaya koymak gerekir. Zira hükmü bilinmeyen bir meselede yapılacak izahlar eksik kalır, yanlış anlaşılmalara kapı açar.

Tevessül, kişinin Allah’tan bir şey isterken salih bir kulu vesile kılması, yani “onun hürmetine” diyerek talepte bulunmasıdır. Ehl-i sünnet itikadına göre tevessül caizdir; ancak zorunlu değildir. Kişi dilerse vesileyle ister, dilerse doğrudan Allah’a yönelir. Buna karşılık bazıları tevessülü şirk olarak görür ve bu sebeple tevessül edenleri itham eder.

Nisa suresinin 64. ayeti ise tevessülün caiz olduğuna açık bir delildir. Ayette, günah işleyenlerin Peygamber Efendimiz’e gelmeleri, Allah’tan af dilemeleri ve Peygamberimizin de onlar için dua etmesi birlikte zikredilmiştir. Bu durum, hem bir kulun Allah’a yönelmesini hem de Peygamberi vesile kılmasını meşru göstermektedir. Eğer tevessül caiz olmasaydı, Allah böyle bir yolu göstermez ve Peygamberine de bu ameli tasdik ettirmezdi.

Bu sebeple tevessül, Allah’tan istemeye engel değil; bilakis o isteği güçlendiren bir yöneliştir. Neticede affeden de, veren de yalnız Allah’tır; vesileler ise sadece birer sebeptir.

Yusuf Suresi 97–98. ayetlerde, Yakup (a.s.)’ın evlatları şöyle der:

Bu ayetler açıkça gösteriyor ki, Yakup (a.s.)’ın evlatları Allah’tan affı isterken bir peygamberi vesile kılmış, yani tevessül etmiştir. Yakup (a.s.) ise bunu reddetmemiş, bilakis kabul edip onlar için dua edeceğini söylemiştir. Eğer tevessül şirk olsaydı, bir peygamber buna asla izin vermezdi. Üstelik Kur’an bu olayı herhangi bir reddiye olmadan nakletmektedir. Bu da tevessülün caiz olduğuna açık ve güçlü bir delildir.

“Eğer tevessül caiz olsaydı sahabeler yapardı” iddiası tamamen asılsızdır. Çünkü sahabeler bizzat tevessül etmiştir. Nitekim kıtlık zamanında Hazreti Ömer (r.a.) şöyle dua etmiştir:

اَللَّهُمَّ اِنَّا كُنَّا نَتَوَسَّلُ اِلَيْكَ بِنَبِيِّنَا فَتَسْقِينَا وَاِنَّا نَتَوَسَّلُ اِلَيْكَ بِعَمِّ نَبِيِّنَا فَاسْقِنَا
“Allah’ım! Daha önce Peygamberimizle Sana tevessül ederdik, Sen de bize yağmur verirdin. Şimdi Peygamberimizin amcasıyla Sana tevessül ediyoruz, bize yağmur ver.”

Ve rivayet açık: يُسْقَوْنَ – “Onlara yağmur verildi.” Bu, sahabenin açıkça tevessül ettiğini gösterir. Eğer tevessül caiz olmasaydı, ne Hazreti Ömer bunu yapar ne de sahabeler buna sessiz kalırdı. Dolayısıyla iddia değil, uygulama konuşur: Sahabe tevessül etmiştir; mesele bitmiştir.

Velilerin yani Allah dostlarının insanlara yardım etmeleri, onları desteklemeleri manevî fiilleriyle feyiz vermeleri aslında bağımsız bir tasarruf değildir. Halî veya fiilî bir duadır.

Halî veya fiilî bir duadır” Ne Demektir?

Halî Dua (Hâl ile Dua)

Halî dua, insanın iç hâliyle, duruşuyla, kalbî vaziyetiyle yaptığı duadır. Burada ağız konuşmaz; kalp konuşur, ihtiyaç konuşur, acz konuşur.

Mesela:

• Çok çaresiz kalmış bir insanın içten “yardım et” hissi
• Bir çocuğun korktuğunda annesine yönelmesi
• Kalbin derininden gelen bir sığınma hâli

Bunlar sözle ifade edilmese bile aslında çok güçlü bir duadır.

Velilerin himmeti de çoğu zaman böyledir. Onlar birine yöneldiklerinde, kalplerinde o kişi için bir şefkat ve yardım arzusu doğar. İşte bu hâl, sessiz ama tesirli bir duadır.

Fiilî Dua (Fiil ile Dua)

Fiilî dua ise insanın yaptığı hareketlerle, attığı adımlarla yaptığı duadır. Yani sadece istemek değil; isteme yönünde gayret göstermektir.

Mesela:

• Aç bir insanın rızık aramak için çalışması
• Hasta birinin doktora gitmesi
• Bir öğrencinin sınav için ders çalışması

Bunların hepsi birer duadır. Çünkü insan fiilen diyor ki:  “Ya Rabbi, ben istiyorum ve bunun için adım atıyorum.” Velilerin yardım etmesi de bu türdendir. Birine nasihat etmeleri, elinden tutmaları, yol göstermeleri… Bunların hepsi fiilî bir dua hükmündedir.

Bu cümle, tevhidin en saf ve en net ifadesidir. Yani kısaca: Yol gösteren de, yardım eden de, imdada yetişen de sadece Allah’tır.

Hâdî (Hidayet Veren)

“Hâdî”, doğru yolu gösteren ve kalpleri hakka yönlendiren demektir. Fakat bu yönlendirme, sadece bilgi vermek ya da yol tarif etmek değildir; kalbin içinde hakikati kabul etme nurunun yaratılmasıdır. İşte bu yüzden hidayet, sıradan bir anlatım meselesi değil; ilâhî bir ihsandır.

Bir insan ne kadar güzel konuşursa konuşsun, ne kadar güçlü deliller ortaya koyarsa koysun; en fazla yolu gösterebilir. Fakat o yolun kalpte kabul edilmesi, sevilmesi ve benimsenmesi onun elinde değildir. Çünkü kalp, insanın değil; Allah’ın tasarrufundadır.

Nice insanlar vardır ki hakikati duyar ama kabul etmez. Nice insanlar da vardır ki kısa bir sözle, küçük bir işaretle hakikate yönelir. Bu farkı meydana getiren şey, sözün gücü değil; Allah’ın kalpte yarattığı hidayettir.

Hidayet sadece bilgi değildir, sadece ikna değildir, sadece anlatım da değildir. Hidayet, kalbin içinde yaratılan ilâhî bir nurdur. Bu nuru ne bir insan, ne bir veli, ne de bir peygamber verebilir.

Çünkü kalpte hakikati kabul ettiren, onu sevdiren ve o yöne çeviren yalnızca Allah’tır. İnsan ancak anlatır, delil sunar, yolu gösterir; fakat hidayeti veremez. Kalbi döndüren, yönlendiren ve hakka açan sadece Allah’tır. Çünkü kalplerin gerçek sahibi O’dur.

Hidayetin yalnız Allah’tan olduğunu çok açık ve kuvvetli şekilde bildiren ayetlerden bazıları:

Üstadın bu ifadesi, sadece bir bilgi değil; tevhidin kalbe yerleşmesi için yapılan derin bir vurgudur. Çünkü hidayet meselesi doğru anlaşılmazsa, insan farkında olmadan sebeplere gerçek tesir verir ve Allah’ın yerine insanları koymaya başlar. Üstad aslında şunu söylüyor:

Hidayeti kula verirsen şirke kapı açarsın, Allah’a verirsen tevhidi korursun.

Sen anlatırsın… Peygamber gösterir… Veli ister… Ama kalbi çeviren yalnız Allah’tır.

Hâl böyleyken bazı insanların hoca veya şeyhleri için “bizi hidayete erdirdi” demeleri hakikatte çok tehlikeli bir kaymaya kapı aralar. Çünkü hidayet, kalpte yaratılan bir nurdur ve onu yaratmak yalnız Allah’a mahsustur. Bir kula bu fiili isnat etmek, farkında olmadan kalpler üzerinde tasarruf yetkisi vermek anlamına gelir ki bu, tevhid çizgisinden ciddi bir sapmadır.

Allah, en sevgili kulu olan Peygamberine bile hidayeti verme yetkisini vermemişken bir şeyhe, hocaya bu payeyi vermek insanı şirke götürür.

Mugîs (İmdada Yetişen)

“Mugîs”, sıkıntıya düşene yetişen, onu kurtaran demektir. İnsan bazen öyle anlar yaşar ki çaresiz kalır, bütün kapılar kapanır, hiçbir sebep fayda vermez. Tam her şeyin bittiği zannedildiği anda bir yardım gelir, bir çıkış yolu açılır. İşte o yardımın hakiki sahibi Allah’tır. İnsanlar sadece birer vesiledir; görünen sebepler bir perdeden ibarettir. Asıl imdat, görünmeyen bir elden gelir ve o el, Allah’ın rahmetidir.

Kur’ân, imdada yetişenin yalnız Allah olduğunu çok açık şekilde bildirir:

Cevap bellidir: Yalnız Allah.

 İmdat istenir, icabet eden Allah’tır.

 Neticeyi veren yalnız O’dur.

 Sıkıntıyı kaldıran yalnız Allah’tır.

Allah yardım ederse kimse engel olamaz. Allah bırakırsa kimse yardım edemez.  Mugîs yalnız Allah’tır.

Üstad “Mugîs (imdada yetişen) Allah’tır” derken tevhidin en hassas noktasını korur; çünkü hakiki imdat yalnız Allah’a aittir. İnsan darda kaldığında doktora gider, dostuna koşar, sebeplere sarılır; fakat nice zaman olur ki sebepler yetmez, kapılar kapanır ve o anda anlaşılır ki sebepler sadece birer perdedir, asıl kurtaran görünmeyen bir kudrettir.

Eğer insan “doktor kurtardı” veya “filanca yetişti” derse kalbi sebeplere bağlanır; hâlbuki doğru bakış, onların sadece vesile olduğunu bilmektir.

Kur’an da bu hakikati açıkça bildirir: أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ — “Darda kalana dua ettiğinde icabet eden ve sıkıntıyı gideren kimdir?” (Neml 27/62). Demek ki sebepler görünür, fakat kurtaran görünmez; o görünmeyen de Allah’tır. İnsan yetişmez, sebepler yetmez; ama Allah yetişir. Bu yüzden Mugîs yalnız O’dur.

Hâl böyleyken “şeyhim imdada yetişti, işimi gördü” demek, zahirde söylenen bir söz olsa da hakikatte dikkat edilmesi gereken bir ifadedir. Çünkü imdat eden ve işi gören hakikatte yalnız Allah’tır. Bu yüzden doğru ve tevhidi koruyan ifade şöyle olmalıdır: “Allah imdadıma yetişti, şeyhim vesile oldu.” “Allah bu işimi gördü, şeyhim buna sebep kılındı.”

Böyle söylemekle hem nimetin gerçek sahibini Allah’a verirsin hem de vesileyi inkâr etmezsin. Aksi ifade ise farkında olmadan tesiri kula vermek olur ki Üstadın hassasiyeti tam da buradadır: Sebebi görmek ama neticeyi yalnız Allah’a vermek.

Muîn (Yardım Eden)

“Muîn”, yardım eden, destek veren demektir. İnsan bir işte başarıya ulaşmak için çalışır, gayret eder, sebeplere sarılır; fakat sadece çalışmak yetmez. Çünkü sebepler vardır ama kendi başlarına yeterli değildir. Neticede o işi mümkün kılan, güç veren, ayakta tutan ve sonuca ulaştıran yalnızca Allah’tır.

Kur’ân, yardım edenin hakikatte yalnız Allah olduğunu açıkça bildirir:

Başarı ve destek Allah’tandır.

Yardım gelirse O’ndan gelir.

Hakiki yardımcı yalnız Allah’tır.

İşte bu hakikatle birlikte düşünüldüğünde, Hâdî, Mugîs ve Muîn isimleri aynı gerçeği haykırır: Yol gösteren O’dur, kurtaran O’dur, yardım eden O’dur. Veliler, şeyhler, âlimler ve bütün insanlar ise bu ilâhî fiillerde ancak birer perde ve vesiledir.

Onlar yol gösterebilir, dua edebilir, nasihat edebilir; fakat ne hidayeti kalbe yerleştirebilir, ne sıkıntıyı bizzat kaldırabilir, ne de gerçek manada yardım edebilirler. Hakiki tesir ve icraat yalnız Allah’a aittir. Bu yüzden doğru bakış şudur: Veliyi inkâr etme, fakat ona tesir verme. Çünkü veren Allah’tır, kul ise sadece vesiledir. 

İnsanda öyle bir latîfe, öyle bir hâl vardır ki; insan bazen diliyle değil,  o latifenin lisanıyla dua eder. Bu dua o kadar samimi, o kadar hakikidir ki; kişi günahkâr bile olsa Allah o latîfeye hürmeten istediğini verebilir.

Bu latîfe, insanın kalbinde veya ruhunda bulunan, Allah’a doğrudan yönelen gizli bir istidad gibidir. İnsan farkında olmasa bile, o latîfe Rabbine yönelir ve bir talepte bulunur. İşte bu yöneliş, sözsüz ama çok kuvvetli bir dua hükmündedir.

Üstad ise büyük bir edep ile şunu ifade eder: Bu hakikati hissediyor, uzaktan görüyor; fakat tam olarak ne olduğunu kesin şekilde isimlendiremiyor. Yani “vardır” diyor ama “şudur” demekten çekiniyor. Bu latîfenin mahiyetini ise Üstad dahi kesin olarak tarif etmemiştir; dolayısıyla bizim bu konuda hüküm vermemiz mümkün değildir.

Üstad hazretleri, aynı hakikati başka bir yerde de benzer bir üslupla zikreder ve insanın kalbinde bulunan o ince yönelişin, sözsüz bir dua hükmüne geçtiğini ifade eder.