8- Evham, şübehat, dalalatın menşe ve mahzenlerinden biri:
İ’lem eyyühe’l-aziz! Evham, şübehat, dalalatın menşe ve mahzenlerinden biri: Nefis, kendisini kader ve sıfât-ı İlahiyenin tecelliyat dairesinden hariç addeder. Sonra tecelliyata mazhar olanlardan birisinin mevkiinde kendisini farz eder, onda fena olur. Sonra başlar bazı teviller ile o şeyi de Allah’ın mülkünden, tasarrufundan çıkartır. Kendisinin girmiş olduğu şirk-i hafîye girdirir. Ve şirk-i hafîden aldığı bazı halleri o masuma da aksettirir.
Hülâsa: Nefs-i emmare, deve kuşu gibi aleyhine olan şeyi lehine zanneder. Veya sofestaî gibi münakaşa edenleridir ki vekilleri birbirini reddeder. تَعَارَضَا تَسَاقَطَاkabîlinden “Hiçbirisi de hak değildir.” diye hükmeder.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Evham, şübehat, dalalatın menşe ve mahzenlerinden biri: Nefis, kendisini kader ve sıfât-ı İlahiyenin tecelliyat dairesinden hariç addeder.
Üstad Hazretleri bu derste, insanın dışındaki düşmanlardan değil, içimizde saklanan çok daha derin bir merkezden bahsedecek. Evhamın, şüphenin ve dalâletin nereden beslendiğini göstermek için adeta nefsin karanlık mahzenine inecek; orada, insanın çoğu zaman fark etmediği ince bir aldanışı ortaya çıkaracak.
İşte şimdi Üstad, “Evham, şübehat ve dalâlet nereden çıkıyor?” sorusunun peşinden gidiyor ve bizi nefsin derinliklerinde saklanan o mahzene götürüyor. Orada öyle bir hakikat gösterecek ki, insan birçok şüphenin aslında delilden değil, nefsin kendisini ve Rabbini yanlış konumlandırmasından doğduğunu fark edecek.
Mesela bir adam, kendi hayatında yaptığı tercihleri tamamen kendisine ait görür: “Ben kazandım, ben başardım, ben kurdum, ben yaptım.” Zamanla bu “ben” duygusu büyür. Sonra Allah’ın kudretini inkâr etmese bile pratikte kendi fiillerini Allah’ın tasarruf dairesinden çıkarır. Şüphe burada başlar.
Nefis kendisine şöyle bakar: “Ben ayrı bir varlığım. Benim iradem var, gücüm var, kararım var. Ben kendi sahama sahibim.”
Nefis bütün bu ilahî tasarrufları perde arkasına iter ve kendisini müstakil bir aktör gibi görür. Üstad’ın “dairenin haricinde addeder” dediği şey budur.
“Kendisini kader dairesinden hariç addeder” Ne demek?
İnsan bazen fiillerini şöyle tasavvur eder: “Allah kâinatı yönetiyor ama benim iradem bana ait, burada ben hâkimim.” İşte problem burada. Ehl-i Sünnet anlayışında insanın iradesi vardır, tercih eder, mesuldür. Fakat insanın iradesinin var olması, onun Allah’ın yaratmasından bağımsız olduğu anlamına gelmez.
Sen elini kaldırmayı tercih ediyorsun. Fakat kası çalıştıran sen değilsin. Sinir iletimini yaratan sen değilsin. Hücreye enerji veren sen değilsin. Beyin ile kas arasındaki sistemi kuran sen değilsin. Sen yalnızca tercih ediyorsun. Nefis ise tercihten hareket edip yaratmayı da kendisine mal ediyor.
“Sıfât-ı İlâhiyenin Tecelliyât Dairesinden Hariç Addeder”
Bir ayna güneşin karşısına konulsa parlar, ışık verir, hatta odayı aydınlatır. Fakat aynanın üzerindeki o parlaklık aynanın kendi malı değildir. Güneş çekildiği anda aynada hiçbir ışık kalmaz. Ayna, “Bu ışık benimdir.” dese ne kadar yanlış olur.
Nefis de böyledir. Kendinde ilim görür: “Ben çok bilgiliyim.” der. Güzel konuşur: “Ben çok güzel anlatıyorum.” der. İnsanları etkiler: “Ben tesir ediyorum.” der. Gücü vardır: “Ben kuvvetliyim.” der. Hâlbuki bunların her biri, Allah’ın isim ve sıfatlarının kul üzerindeki tecellileridir.
Sıfât-ı İlâhiyenin Tecelliyâtından Kendini Hariç Görmek
- İlim: “Ben biliyorum.” der; bilgiyi, anlayışı ve idraki veren Allah’ı unutur.
- Kudret: “Ben güçlüyüm, ben yaptım.” der; kuvveti ve imkânı veren Allah’ı görmez.
- İrade: “Ben istedim ve gerçekleştirdim.” der; iradeyi ve tercih kabiliyetini veren Allah’ı unutur.
- Hayat: Hayatını kendine ait zanneder; hayatı veren ve devam ettirenin Allah olduğunu düşünmez.
- Sem‘ ve Basar: “Ben işitiyorum, ben görüyorum.” der; işitme ve görme nimetlerini veren Allah’ı unutur.
- Kelâm: “Ben güzel konuşuyorum, ben anlatıyorum.” der; dili, sesi ve ifade kabiliyetini veren Allah’ı görmez.
- Hikmet: “Ben iyi planladım, ben doğru yaptım.” der; işlerin hikmetle neticelenmesini kendi maharetine verir.
- Rahmet: Sahip olduğu nimet ve kolaylıkları tabiî görür; bunların Allah’ın rahmetinin tecellisi olduğunu unutur.
- Rezzâkiyet: “Ben kazanıyorum, ben geçindiriyorum.” der; rızkı veren ve sebepleri hazırlayanın Allah olduğunu görmez.
- Şifa Vermek: “İlaç beni iyileştirdi.” der; ilacı sebep, şifayı yaratanın ise Allah olduğunu unutur.
- Hafîziyet: “Ben kendimi koruyorum.” der; bedenini ve hayatını sayısız tehlikeden muhafaza eden Allah’ı görmez.
- Musavviriyet: Güzelliğini, bedenini ve suretini kendisine ait bir üstünlük sayar; bunları şekillendirenin Allah olduğunu unutur.
- Hâlıkıyet: “Ben meydana getirdim, ben ürettim.” der; kendisinin ancak sebep olduğunu, yaratmanın Allah’a ait olduğunu görmez.
- Rubûbiyet: “Hayatımı ben yönetiyorum.” der; hayatını terbiye eden, büyüten ve bütün şartlarını hazırlayan Allah’ı unutur.
- Tedbir: “Her şeyi ben ayarladım.” der; sebeplerin ve hadiselerin İlâhî tedbirle bir araya getirildiğini görmez.
- Kerem: Elde ettiği nimetleri kendi liyakatinin karşılığı sanır; bunların Allah’ın ikram ve ihsanı olduğunu unutur.
- Fettâhiyet: “Kapıları ben açtım, fırsatı ben yakaladım.” der; imkân ve yolları açanın Allah olduğunu görmez.
- İnâyet: “Ben kazandım, ben başardım.” der; yardımın, muvaffakiyetin ve neticenin Allah’ın inayetiyle olduğunu unutur.
- Adalet: Kendisine ulaşan ölçü ve düzeni sebeplere verir; her şeyi yerli yerine koyan İlâhî adaleti görmez.
- İhsan: Sahip olduğu kabiliyet, başarı ve güzellikleri kendinden bilir; bunların Allah’ın ihsanı olduğunu unutur.
- Cemâl ve Hüsn: “Ben güzelim, bu güzellik benim.” der; yüzündeki, bedenindeki ve hâlindeki güzelliğin Allah’ın Cemîl isminin bir tecellisi olduğunu unutur.
Konuya bakan ayetler
وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ
“Size ulaşan her nimet Allah’tandır.” (Nahl, 16/53)
Bu âyet, meselenin adeta temelidir. İnsandaki ilim, akıl, irade, kudret, hayat, görme, işitme, güzellik, kabiliyet, servet ve makam ne varsa hepsi Allah’ın ihsanıdır. Nefis bunları kendinden bildiği anda, kendisini sıfât-ı İlâhiyenin tecelliyât dairesinden hariç görmeye başlar.
"Benim İlmim" Diyen Nefis
إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَىٰ عِلْمٍ عِنْدِي
“Bu servet bana ancak bende bulunan bir ilim sayesinde verildi.” (Kasas, 28/78)
Karun’un sözü, nefsin hastalığını çok açık gösteriyor: “Bende olan benden kaynaklanıyor.” Serveti, zekâyı ve başarısını Allah’ın ihsanı olarak değil, kendi zatî meziyetinin neticesi olarak görüyor. İşte “tecelliyat dairesinden kendisini hariç addetmek” tam da böyle bir bakıştır.
Bunun Tam Zıddı: “Bu Rabbimin Fazlındandır”
Hz. Süleyman ise büyük bir nimeti görünce: هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي “Bu, Rabbimin lütfundandır.” (Neml, 27/40) diyor. Karun: “Bendeki ilim sayesinde.” Hz. Süleyman: “Rabbimin fazlı.” İşte iki nazar arasındaki fark budur.
İrade Hususunda: “Ben İstersem Yaparım”
وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ
“Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz.” (İnsan, 76/30)
İnsanın iradesi vardır ve tercihinden mesuldür; fakat bu irade müstakil ve Allah’ın iradesinden bağımsız değildir. Nefis, “Ben istedim, ben yaptım.” dediğinde kendi iradesini İlâhî irade dairesinin dışında tahayyül eder.
Kudret Hususunda: “Ben Yaptım”
فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ قَتَلَهُمْۖ وَمَا رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ رَمٰىۚ
“Onları siz öldürmediniz fakat Allah öldürdü. Attığın zaman da sen atmamıştın, fakat Allah atmıştı.” (Enfâl, 8/17)
Resûlullah ﷺ fiilen atıyor; fakat neticeyi yaratan Allah. Âyet, kulun fiili ile Allah’ın yaratmasını birbirinden ayırıyor. Kul kesbeder, teşebbüs eder; tesiri ve neticeyi yaratan Allah’tır. Nefis ise neticeyi doğrudan kendisine mal etmek ister.
İlim Hususunda: “Ben Biliyorum”
عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ
“İnsana bilmediğini öğretti.” (Alak, 96/5)
İnsan “Ben biliyorum.” diyebilir; fakat asıl mesele, “Bu bilme kabiliyetini kim verdi?” sorusudur. Hafızayı, aklı, idraki ve öğrenme kabiliyetini veren Allah’tır. Dolayısıyla insanın ilmi, Allah’ın ilim sıfatının mahlûktaki sınırlı bir tecellisine mazhar oluşudur.
Konuşma ve İfade Kabiliyeti
خَلَقَ الْإِنْسَانَ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ
“İnsanı yarattı. Ona beyanı öğretti.” (Rahmân, 55/3-4)
İnsan güzel konuştuğunda “Benim hitabetim, benim kabiliyetim.” diyebilir. Âyet ise daha temelden gösteriyor: İnsanı da yaratan, konuşma ve ifade kabiliyetini de öğreten Allah’tır.
Kuvvet Hususunda En Çarpıcı İfade
لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ
“Kuvvet ancak Allah iledir.” (Kehf, 18/39)
Nefsin “Ben güçlüyüm.” iddiasını kökünden tashih eder. İnsan kuvvet sahibidir; fakat kuvveti zatından değildir. Kasını, sinirini, kalbini, nefesini ve bunların çalışmasını her an Allah yaratmaktadır.
Nefsin Kendine Pay Çıkarmasına Karşı
فَلَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ
“Kendinizi temize çıkarıp övmeyin.” (Necm, 53/32)
Çünkü nefis, kendisindeki güzelliği, ilmi, takvayı, kabiliyeti ve başarıyı kendine mal etmeye çok müsaittir. Âyet, insanın kendisini müstakil bir kemal sahibi görmesinin önünü keser.
Sonra tecelliyata mazhar olanlardan birisinin mevkiinde kendisini farz eder, onda fena olur. Sonra başlar bazı teviller ile o şeyi de Allah’ın mülkünden, tasarrufundan çıkartır. Kendisinin girmiş olduğu şirk-i hafîye girdirir. Ve şirk-i hafîden aldığı bazı halleri o masuma da aksettirir.
“Sonra tecelliyata mazhar olanlardan birisinin mevkiinde kendisini farz eder”
Nefis önce kendisinde görünen ilim, kudret, güzellik, maharet gibi şeyleri Allah’ın isim ve sıfatlarının tecellisi olarak görmek yerine kendinden bilmişti. Yani aynadaki ışığı güneşten değil, aynanın kendisinden saymıştı. Şimdi aynı yanlış ölçüyü başka mahlûklara taşıyor.Başka aynalardaki parlaklığıda aynaların kendisine verir.
Nefis önce kendisini Allah’ın tasarruf dairesinden ayrı görür. Sonra da başka bir insana bakar; mesela çok bilgili, güzel, güçlü, zengin veya başarılı birini görür ve “Ben onun yerinde olsaydım…” diye kendisini onun makamında tahayyül eder.
“Onda Fena Olur”
Yani o kişiye hayranlığı öyle ileri gider ki, adeta kendisini onda kaybeder. Onun güzelliğini, kuvvetini, ilmini veya başarısını fazlaca büyütür; nazarı nimeti verenden çıkıp nimetin sahibine takılır.
“Bazı Teviller ile O Şeyi de Allah’ın Mülkünden, Tasarrufundan Çıkartır”
Kendi kabiliyetlerini nasıl kendisine mal ediyorsa, hayran olduğu kişinin kabiliyetlerini de ona mal etmeye başlar. Mesela: “Ne kadar zeki adam, tamamen kendi dehası.” “Ne kadar güzel, güzellik adeta kendisinin.” “Bu başarı tamamen onun eseri.” der. Böylece nimeti Allah’ın ihsanı olarak görmek yerine, o şahsın müstakil malı gibi görür.
“Kendisinin Girmiş Olduğu Şirk-i Hafîye Girdirir”
Nefis kendi hakkında “Ben yaptım, ben başardım, bu benim.” diyerek Allah’ın tasarrufunu perdelemişti. Şimdi aynı yanlış bakışı başkasına da taşır: “O yaptı, onun kudreti, onun güzelliği, onun dehası.” diyerek o insana da müstakil bir tesir ve sahiplik verir. Buradaki şirk-i hafî, Allah’tan başka gerçek bir ilâh kabul etmek değil; Allah’a ait olan yaratma, ihsan ve hakiki sahiplikten gizlice mahlûka pay vermektir.
“Şirk-i Hafîden Aldığı Bazı Halleri O Masuma da Aksettirir”
Aslında o insanın bunda hiçbir suçu olmayabilir. Fakat nefis kendi içindeki yanlış anlayışı ona yansıtır. Mesela bir insan güzel olabilir; o kişi “Bu güzellik tamamen benimdir.” demediği hâlde, nefis ona öyle bakar. Bir âlim ilim sahibi olabilir; o ilmi Allah’ın nimeti bilir, fakat nefis “Bu adamın dehası her şeyi çözüyor.” diye onu olduğundan bağımsız bir güç sahibi gibi tasavvur eder.
Nefis önce kendindeki nimeti Allah’tan koparıp kendine verir. Sonra hayran olduğu bir başkasındaki nimeti de Allah’tan koparıp ona verir. Böylece kendi gizli enaniyetini başkasına da yansıtmış olur. Metindeki asıl ikaz budur.
Güzellik Misali: Çok güzel bir insan görür. “Ne kadar güzel, sanki güzelliğin sahibi kendisi.” diye bakar. Hâlbuki o yüzü, teni, gözü, simayı ve güzellik ölçüsünü o insan kendisi yapmamıştır. Nefis, Allah’ın Cemîl isminin tecellisini o şahsa mal eder.
İlim Misali: Çok zeki bir âlim görür. “Bu adamın zekâsı başka, her şeyi kendi dehasıyla çözüyor.” der. Hâlbuki hafızayı, idraki, zekâyı ve öğrenme kabiliyetini veren Allah’tır. Nefis, ilim tecellisini Allah’a değil şahsa verir.
Hitabet Misali: Çok güzel konuşan bir hatibi dinler. “Bu adam insanları peşinden sürüklüyor, ne büyük kabiliyet.” der. Dili, sesi, hafızayı, tesir kabiliyetini ve insanların kalplerindeki tesiri Allah’ın yarattığını düşünmez.
Zenginlik Misali: Çok başarılı bir iş adamını görür. “Adam kendi emeğiyle bu serveti yaptı.” der. Çalışmayı görür fakat sağlığı, aklı, müşteriyi, fırsatı, zamanı, piyasa şartlarını ve neticeyi yaratan Allah’ı perde arkasında bırakır.
Makam Misali: Yüksek bir mevkiye gelen birini görür. “Adam gerçekten güçlü; istediğini yaptırıyor.” diye düşünür. Böylece o makamı ve tesiri şahsın zatî bir gücü gibi görür. Hâlbuki makam da, insanlar üzerindeki tesir de Allah’ın mülkü ve tasarrufu içindedir.
Sanat Misali: Çok güzel bir eser yapan sanatçıya bakar. “Bunu ancak o yapabilirdi.” der. El kabiliyetini, hayal gücünü, malzemeyi, renkleri ve sanat hissini veren Allah’ı unutup bütün güzelliği sanatçıya mal eder.
Şifa Misali: Çok başarılı bir doktor için “Bu doktor beni kurtardı.” der. Doktor sebep ve vesiledir; fakat şifayı yaratan Allah’tır. Nefis, sebebe hakikî tesir verince tecelliyi sebebe mal etmiş olur.
Kuvvet Misali: Çok güçlü bir sporcu görür. “Adamın gücü kendinden geliyor.” gibi düşünür. Kasları, sinir sistemini, sağlığı, nefesi ve bedenin çalışmasını yaratan Allah’ı görmez; kudret tecellisini kula nispet eder.
Evlat Misali: Çok başarılı bir evlat yetiştiren anne-baba, “Biz yetiştirdik, biz böyle yaptık.” diyebilir. Terbiyedeki paylarını görürler fakat çocuğun fıtratını, zekâsını, kalbini ve hidayetini veren Allah’ı unuturlarsa neticeyi kendilerine mal etmiş olurlar.
Nefis önce “Ben yaptım.” der; sonra başkasına bakıp “O yaptı.” der. Hâlbuki doğru ifade: “Ben de o da sebebiz; kabiliyet, kudret, güzellik, tesir ve netice Allah’ın ihsanıdır.”
İlim âlimde görünür ama kaynağı Allah’tır. Şifa doktorda görünür ama Şâfî Allah’tır. Güzellik mahlûkta görünür ama Cemîl Allah’tır. Merhamet annede görünür ama Rahîm Allah’tır. Kudret insanda görünür ama Kadir Allah’tır.
Nefsin hatası, aynayı güneş zannetmektir.

Hülâsa: Nefs-i emmare, deve kuşu gibi aleyhine olan şeyi lehine zanneder.
“Deve Kuşu Gibi” Ne Demek?
Deve kuşu için meşhur bir temsil vardır: Uçması istendiğinde “Ben deveyim.” der; yük taşıması istendiğinde “Ben kuşum.” der. Yani işine gelen tarafı alır, aleyhine olan tarafı görmezden gelir.
Nefis de Böyle Davranır
Nefs-i emmâre de aynı şekilde, kendisine mesuliyet getiren şeyi başka tarafa atar; kendisine paye ve üstünlük getiren şeyi ise hemen sahiplenir. Günah işlediğinde “Kaderimde varmış.” diyerek mesuliyetten kaçmak ister; başarı kazandığında ise “Ben yaptım.” der, kaderi ve İlâhî ihsanı unutur.
Bir insan yanlış bir tercih yaptığında: “Ne yapayım, Allah böyle takdir etmiş.” der. Fakat aynı insan bir başarı elde ettiğinde: “Ben çalıştım, ben kazandım.” der. Yani kaderi suçta öne sürer, başarıda ise kendisini öne çıkarır. İşte bu, aleyhine olan şeyi lehine çevirmeye çalışan nefsin deve kuşu hâlidir.
Nefis için mesele hakikati bulmak değildir. Hangi hüküm o anda işine yarıyorsa onu kullanmaktır.
İşleri iyi gider: “Ben doğru yatırım yaptım.” Para kazanır: “Ben ticareti biliyorum.” İnsanlar onu sever: “Benim karakterim böyle.” Fakat işleri bozulduğunda: “Allah niye böyle yaptı?”
Bu defa kendisine verdiği bütün müstakil tesiri unutup meseleyi doğrudan kadere havale eder.
Veya şu misal de olabilir. Devekuşu başını gizlemekle kendisini kurtardığını zannettiği hâlde aslında bedenini bütünüyle tehlikeye açık bırakır. Nefis de hakikatten kaçıp batıl fikirlere, yersiz hayallere, evhama, şüphelere ve dalâlete sığınmakla kendisini kurtardığını zanneder; hâlbuki bu hâliyle şeytanın vesveselerine ve oklarına daha açık hâle gelir.
Buradaki “aleyhine olan şeyi lehine zanneder” ifadesi tam da bunu anlatıyor: Nefis, kendisini koruduğunu düşündüğü kaçışın aslında kendisini daha büyük bir zarara sürüklediğini fark etmez.
Veya sofestaî gibi münakaşa edenleridir ki vekilleri birbirini reddeder. تَعَارَضَا تَسَاقَطَا kabîlinden “Hiçbirisi de hak değildir.” diye hükmeder.
Sofestâî Nedir?
Sofestâî, hakikatin sabitliğini, eşyanın gerçekliğini veya kesin bilginin mümkün olduğunu inkâr eden yahut bunlar hakkında sürekli şüphe üreten kimseye verilen isimdir. Sofestâî, “Gerçekten doğru olan sabit bir hakikat var mı, eşya gerçekten var mı, insan kesin bir bilgiye ulaşabilir mi?” gibi en temel meselelerde inkâr veya şüphe yolunu tutan kişidir.
Üstad’ın Kullandığı Mânada
Risale-i Nur’da sofestâî denildiğinde, çoğu zaman apaçık hakikatleri kabul etmemek için işi varlığın ve bilginin inkârına kadar götüren kimse kastedilir. Yani hakikati kabul etmek yerine, “Belki hiçbir şey yoktur, belki de hiçbir şey kesin olarak bilinemez.” diyerek meseleden kaçmaya çalışan anlayıştır.
Sofestaî, “Kâinatı kabul edersem Hâlıkı kabul etmek zorunda kalırım; öyleyse kâinatı da inkâr edeyim.” der. Nefis de “Bu hakikati kabul edersem mesuliyet altına girerim; öyleyse şüphelerle hakikatin kendisini tartışmalı hâle getireyim.” diyebilir.
Sofestâîlerin “Vekilleri” Kimler?
Üstadın burada “vekilleri birbirini reddeder” dediği şey, kelâm kitaplarında Sofestâiyye içinde zikredilen farklı grupların birbirine zıt görüşleridir. Klasik tasnifte bunlar İnâdiyye, İndiyye ve Lâedriyye diye üçe ayrılır.
1. İnâdiyye: “Hakikat Diye Bir Şey Yoktur”
Bunlar eşyanın gerçekliğini inkâr ederler. “Dışarıda gerçekten var olan sabit bir hakikat yok; gördüklerimiz vehim ve hayalden ibarettir.” derler. Yani meseleyi doğrudan inkâr ile çözerler.
2. İndiyye: “Hakikat Kişiye Göre Değişir”
Bunlar ise “Hiçbir şey yoktur.” demezler. Fakat sabit, objektif bir hakikati kabul etmezler. “Bir şey sana göre doğru, bana göre yanlış olabilir; herkesin inandığı şey kendisine göre haktır.” derler. Yani hakikati şahsın kanaatine bağlarlar.
3. Lâedriyye: “Bilmiyorum, Bilinemez”
Bunlar da kesin inkâr hükmü vermekten kaçınırlar. “Bir hakikat var mı yok mu bilmiyoruz; bilmek de mümkün olmayabilir.” derler. Hatta klasik kaynaklarda, “Şüphe ediyoruz; hatta şüphe edip etmediğimizden de şüphe ediyoruz.” şeklinde anlatılırlar.
Peki Bunlar Nasıl Birbirini Reddediyor?
İnâdiyye, “Hakikat yoktur.” diyor. İndiyye buna karşı, “Hayır, hakikat vardır ama kişiye göre değişir.” diyor. Lâedriyye ise ikisine de, “Bunun var mı yok mu olduğunu bilemeyiz.” diyor. Böylece biri kesin inkâr ediyor, biri göreceli hakikat kabul ediyor, biri de hüküm vermeyi reddediyor.
“تَعَارَضَا تَسَاقَطَا” Burada Nasıl İşliyor?
Üstadın işaret ettiği nokta şu: Bu üç görüş aynı anda doğru olamaz. Biri “yok”, biri “kişiye göre var”, biri “bilemiyoruz” diyor. Birbirlerinin iddialarını boşa çıkarıyorlar. Buradan, sofestaîlerin hakikati ortadan kaldırmaya çalışan yollarının kendi içinde tutarsız olduğu gösteriliyor.
Nefisle Münasebeti
Nefis de buna benzer şekilde bir yerde “Ben yapmadım, kader yaptı.”, başka yerde “Ben yaptım, ben başardım.”, sıkışınca da “Bilemiyorum, zaten bu meseleler belli değil.” diyebilir. Yani kendi lehine kullandığı farklı “vekilleri” birbirini reddeder.
Mesela nefsin bir vekili şöyle der: “İnsan tamamen hürdür; kendi işini kendisi yapar.”
Başka bir durumda ikinci vekil çıkar: “İnsan ne yapabilir ki? Her şey kaderdir.”
Birinci söz doğru kabul edilirse ikincisi bozuluyor. İkinci söz doğru kabul edilirse birincisi bozuluyor. Fakat nefis ikisini de farklı zamanlarda kullanıyor.
Adam işe geç kalıyor: “Trafik vardı, elimde değildi.” Yani mecburiyetçi konuşuyor.
Aynı adam çalışanı geç kaldığında: “İnsan biraz erken çıkar, tedbirini alır.” Bu defa iradeyi savunuyor. Kendisine gelince cebirci, başkasına gelince ihtiyarcı oluyor. İki “vekil” birbirini reddediyor.
Bir hizmette güzel netice çıktığında nefis: “Biz çok güzel çalıştık.” diyor.
İnsanlar gelmediğinde ise: “Hidayet Allah’tandır, bizim yapabileceğimiz bir şey yok.”
İkinci cümle tek başına doğrudur. Fakat burada vazifeyi terk etmeyi mazur göstermek için kullanılıyorsa nefis onu kendi lehine kullanmış olur.
Çünkü güzel neticede “Allah verdi.” demeyen nefis, neticesizlikte birden tevhid dersi vermeye başlıyor.
“تَعَارَضَا تَسَاقَطَا”Bu ifade kabaca: “İki eşit delil birbirine tamamen karşı çıkarsa birbirlerini düşürür.” manasına gelir.
Üstad burada nefsin kendi savunmalarının birbirini çökerttiğini anlatıyor.
Bir yerde: “Ben yapıyorum.” Bir yerde: “Benim elimde değil.”
Bir yerde: “Sebepler yapıyor.” Bir yerde: “Her şey kader.”
Bu iddialar aynı ölçüyle söylenmiyor; nefsin menfaatine göre değişiyor.
“Hiçbirisi de hak değildir diye hükmeder.”
İşte en tehlikeli nokta burası. Nefis önce yanlış ve çelişkili iki görüş üretir. Sonra bu iki yanlış birbirini çürütünce: “Demek ki bu meselenin doğrusu yok.” der. Halbuki iki yanlışın çarpışması, hakikatin olmadığı anlamına gelmez.
Deve Kuşu ile Sofestaî Arasındaki Bağ
Deve kuşu misalinde nefis işine gelen tarafı seçiyor. Sofestaî misalinde ise seçtiği bu farklı iddialar birbirini çökertince: “Zaten hakikat yok.” diyor.
Yani önce menfaatine göre konuşuyor, sonra kendi çelişkisini hakikate karşı delil yapıyor.
Nefis şöyle çalışıyor: Başarıda: “Ben yaptım.” Günahta: “Kader.” Nimette: “Ben kazandım.” Musibette: “Allah neden yaptı?” Başkası hata yapınca: “İradesi var, mesuldür.” Kendisi hata yapınca: “Elimde değildi.”
Sonra bu sözler birbirini çürütünce de: “Bu mesele zaten çözülemez.”diyor.
Üstad’ın teşhisi şu: Problem hakikatin çelişkili olması değil, nefsin kendi menfaatine göre sürekli ölçü değiştirmesidir.
Yorumlar
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yazın.