İ’lem eyyühe’l-aziz! Her şeyi tahrik eden zerrat-ı müteharrikenin muayyen hadlerine kadar hareket ettikten sonra tevakkuf ve durmalarına dikkat eden adam anlar ki: Her şeyin hududunda daima harekette bulunan zerratı durdurup geri çeviren bir hudut bekçisi vardır. O zerratı taşmaktan men’ediyor. O bekçi ise muhit bir ilmin tecellisidir ki o tecelli kadere, kader de miktara, miktar da kalıba tahavvül eder. Demek her şey, içerisindeki zerrata bir kalıptır.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Her şeyi tahrik eden zerrat-ı müteharrikenin muayyen hadlerine kadar hareket ettikten sonra tevakkuf ve durmalarına dikkat eden adam anlar ki:
Metindeki “zerrat-ı müteharrike”, varlıkların bünyesinde sürekli hareket eden zerrelerdir. Bu zerreler hareket eder; fakat gelişigüzel yayılıp varlığın sınırlarını bozmazlar. Belirlenmiş ölçülere ulaştıklarında durur, yön değiştirir veya başka bir vazifeye geçerler.
“Muayyen Hadlerine Kadar Hareket Ederler”
Muayyen had, belirlenmiş sınır demektir. Mesela bir elmanın içine giren maddeler, elmayı dağ büyüklüğüne ulaştırmaz. Elma, kendisine tayin edilen şekle ve büyüklüğe ulaşınca gelişmesi durur. Zerreler elmanın sınırını bilircesine hareket eder.
Saç ve Kaş Misali
Saç ile kaş aynı bedenden beslenir ve ikisi de keratin yapısındadır. Fakat saçın büyüme devresi uzun, kaşınki kısadır. Bu sebeple saç uzarken kaş belirli bir uzunlukta kalır. Kaşı meydana getiren zerreler, saç gibi uzayıp yüzü kaplamaz. Aynı maddeler, farklı kaderî ölçülere göre hareket eder.
Parmak ve Tırnak Misali
Parmak büyür, belirlenen uzunluk ve şekle ulaştığında büyümesi durur. Fakat tırnak uzamaya devam eder. Tırnağı oluşturan maddeler de parmağın her tarafına gelişigüzel yayılmaz; yalnızca tırnak kökünden çıkar ve tırnak yatağı boyunca ilerler.
Tırnak için sınır, uzunluğunun tamamen durması değil; nereden çıkacağı, hangi yönde ilerleyeceği ve nerede bulunacağıdır.
Saça başka, kaşa başka; parmağa başka, tırnağa başka sınır verilmiştir. Zerreler aynı bedende bulundukları hâlde kendilerine çizilen ölçüyü aşmazlar. İşte bu farklı hudutlar, her şeyi kuşatan İlâhî ilmin ve kaderin ölçüsünü gösterir.
Dişin Şekillenmesi
Kalsiyum ve diğer maddeler dişe taşınır; fakat gelişigüzel yığılmaz. Ön diş keskin, azı dişi öğütücü şekilde yapılır. Dişi meydana getiren zerreler, kendilerine çizilmiş kalıbın dışına taşmadan yerleştirilir.
Anne Karnındaki Bebek
Bebek tek bir hücreyle başlar. Hücreler çoğalır, yer değiştirir; kimi göz, kimi kalp, kimi kemik olur. El meydana gelirken hücreler belirli sınırlara kadar çalışır ve beş parmak şekillendiğinde normal gelişim düzeninde dururlar. Hücrelerin hiçbiri bütün bedenin planını görmediği hâlde hepsi o plana uygun hareket eder.
Kemiklerin Uzaması
Çocuk büyürken kol ve bacak kemiklerine sürekli yeni maddeler eklenir. Fakat bu hareket ömür boyu aynı şekilde devam etmez. Belirlenen boya ulaşıldığında büyüme plakları kapanır ve kemiklerin boyuna uzaması durur. Zerreler sanki “Bu kemiğin sınırı burasıdır” emrini almış gibi hareket eder.
Her şeyin hududunda daima harekette bulunan zerratı durdurup geri çeviren bir hudut bekçisi vardır. O zerratı taşmaktan men’ediyor. O bekçi ise muhit bir ilmin tecellisidir ki o tecelli kadere, kader de miktara, miktar da kalıba tahavvül eder. Demek her şey, içerisindeki zerrata bir kalıptır.
Hududu Aşmayan Zerreler
Her varlığın belirlenmiş bir şekli ve sınırı vardır. Varlığın içindeki zerreler sürekli hareket eder; fakat gelişigüzel ilerleyip o şekli bozmazlar. Kaşın maddeleri saça karışmaz, tırnak avuç içinde çıkmaz, kemik ete doğru sınırsızca büyümez.
Hudut Bekçisi
Üstad’ın “hudut bekçisi” dediği şey, görünmeyen maddî bir duvar değildir. Zerrelere nerede duracağını, hangi yöne gideceğini ve hangi vazifeyi yapacağını belirleyen İlâhî ölçü ve programdır.
Zerre kendi sınırını bilmez. Fakat onu yaratan Allah, hem zerreyi hem organı hem de bütün bedeni bildiği için zerreyi doğru yerde durdurur ve gerektiğinde başka vazifeye çevirir.
Muhit İlim
Muhit ilim, Cenab-ı Hakk’ın her şeyi bütünüyle kuşatan ilmidir. Allah bir parmağı yaratırken yalnızca parmağı değil; onun el, kol, beden ve insan hayatıyla bütün münasebetlerini beraber bilir.
Parmağın nerede başlayacağı, ne kadar uzayacağı ve hangi biçimde sona ereceği bu kuşatıcı ilmin dışındadır denilemez.
İlim Kadere Dönüşür
Allah’ın ilminde her varlığın nasıl yaratılacağı bellidir. Bu ilmî takdir, kaderdir. Buradaki kader, yalnızca insanın başına gelecek hadiseler değil; her şeyin biçiminin, ölçüsünün ve özelliklerinin İlâhî ilimde belirlenmesidir.
Kader Miktara Dönüşür
Kaderde belirlenen plan, varlıkta sayı ve ölçü olarak görünür. İnsanın iki gözü, iki kulağı, beşer parmağı; organların büyüklükleri ve birbirlerine oranları bu miktara misaldir.
Miktar Kalıba Dönüşür
Belirlenen ölçüler birleşince gözle gördüğümüz şekil ortaya çıkar. Beş parmağın sayısı, uzunluğu ve oranları bir araya gelerek elin kalıbını meydana getirir.
Yani önce İlâhî ilimde bilinen plan vardır; sonra bu plan ölçülere, ölçüler de dış dünyada görünen şekle dönüşür.
“Her Şey, Zerrelerine Bir Kalıptır”
İnsan bedeni, içindeki zerreler için bir kalıp gibidir. Bedene giren zerreler rastgele yığılmaz; kimi kemiğe, kimi kana, kimi saça, kimi tırnağa gönderilir. Her biri girdiği organın şekline ve vazifesine uygun hâle getirilir.
Bir binanın projesi tuğlaların nerede duracağını belirlediği gibi, her varlığın kaderî kalıbı da zerrelerin nerede ve nasıl kullanılacağını belirler.
Zerreler şuursuzdur; fakat meydana getirdikleri beden son derece ölçülüdür. Demek ölçü zerrelerden gelmiyor. Onları sınırlarında durduran, her şeyi kuşatan İlâhî ilim; şekillerini belirleyen ise kaderdir.
Her Şey İlâhî İlimle Bilinir ve Ölçülür
اَللّٰهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ اُنْثٰى وَمَا تَغٖيضُ الْاَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُؕ وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْكَبٖيرُ الْمُتَعَالِ
Allah, her dişinin neye gebe olduğunu, rahimlerin neyi eksiltip neyi artıracağını bilir. O’nun katında her şey bir ölçü iledir. O, görüneni de görünmeyeni de bilir. çok büyüktür, yücedir.(Ra‘d Sûresi, 13/8-9)
Bu âyet, Üstad’ın kurduğu muhit ilim → miktar bağını açıkça gösterir. Allah’ın ilmi her şeyi kuşattığı için hiçbir organ ve zerre ölçüsüz bırakılmaz.
Her Şey Önceden Takdir Edilmiştir
وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدٖيرًا
“O, her şeyi yaratmış ve yarattığı şeyleri bir ölçüye göre takdir etmiştir.” (Furkân Sûresi, 25/2
Varlıklara yalnızca vücut verilmemiş; şekilleri, büyüklükleri, vazifeleri ve sınırları da belirlenmiştir. Kader, bu İlâhî ölçüp biçmenin adıdır.
Ölçü Verip Hedefine Yönelten Allah’tır
اَلَّذٖي خَلَقَ فَسَوّٰى وَالَّذٖي قَدَّرَ فَهَدٰى
“O, yaratıp uygun şekil veren; ölçülü ve amaçlı yapan, yol gösterendir.” (A‘lâ Sûresi, 87/2-3)
Bu âyet, “hudut bekçisi” ifadesine doğrudan bakar. Cenab-ı Hak her varlığa ölçüsünü verdiği gibi, zerrelerini de o ölçüye uygun hareket ettirir. Kaşı kaş sınırında, tırnağı tırnak yatağında tutar.
İnsana Verilen Kalıp
اَلَّذٖي خَلَقَكَ فَسَوّٰيكَ فَعَدَلَكَ فٖٓي اَيِّ صُورَةٍ مَا شَٓاءَ رَكَّبَكَ
“O Rabbin ki seni yarattı, seni insan olarak şekillendirdi ve dengeledi. Terkibini de dilediği gibi yaptı.” (İnfitâr Sûresi, 82/7-8)
İnsan bedeni rastgele yığılmış zerrelerden oluşmaz. Zerreler; insan için belirlenen şekle, dengeye ve terkibe uygun şekilde yerleştirilir. İşte beden, içerisindeki zerrelere kaderî bir kalıp olur.
Her Şey Kaderle Yaratılmıştır
اِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ
“Şüphesiz biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık.” (Kamer Sûresi, 54/49)
Âyetteki “bi-kader”, hiçbir şeyin başıboş, hesapsız ve ölçüsüz yaratılmadığını bildirir. Zerrelerin nerede duracağı, hangi kalıba gireceği ve ne vazife göreceği İlâhî kaderin ölçüsü içindedir.
Bu âyetlerin tamamı Üstad’ın anlattığı zinciri gösterir: Allah her şeyi ilmiyle kuşatır; kaderiyle planlar, miktarını belirler, kalıbını verir ve zerrelerini o kalıbın hudutları içinde hareket ettirir.
Üstad Neyi Anlatıyor?
Üstad burada, eşyanın şeklini zerrelerin vermediğini; zerrelerin önceden belirlenmiş bir şekle göre çalıştırıldığını anlatıyor. Zerreler şuursuzdur; fakat meydana getirdikleri göz, el, yaprak ve meyve son derece ölçülüdür. Öyleyse ölçü ve plan zerrelerden değil, onları idare eden kuşatıcı bir ilimden gelmektedir.
Bu Bahsi Niçin Açtı?
Çünkü maddeci anlayış, “Varlıklar, hareket eden atomların tesadüfen birleşmesiyle meydana geldi” der. Üstad ise aynı zerrelerin her organda farklı sınırlarda durdurulmasını göstererek tesadüfü reddediyor.
Bir zerre elin bütün şeklini, kaşın uzunluğunu veya gözün yapısını bilemez. Eğer bunları zerrelerin yaptığını kabul edersek, her zerreye bütün bedeni görecek bir ilim ve onu kuracak bir kudret vermemiz gerekir. Bu ise bir zerreye ilahlık vermek demektir.
Kaderi de Açıklıyor
Üstad kaderin yalnızca “İnsanın başına ne gelecek?” meselesi olmadığını gösteriyor. Her varlığın şekli, büyüklüğü, organlarının sayısı ve birbirine oranı da kaderin ölçüsüdür.
Allah’ın ilmindeki plan kader, bu planın sayısı ve ölçüsü miktar, miktarın dış dünyada görünmesi ise kalıptır. Zerreler de bu kalıbın içine yerleştirilir.
Muhatap Kimdir?
Doğrudan muhatap, “İ’lem eyyühe’l-aziz” hitabıyla Üstad’ın kendi nefsi ve bu dersi okuyan insandır. Fakat cümlenin asıl fikrî muhatabı; varlıkları Allah’ın ilim ve kudretine değil, tabiata, sebeplere, atomlara ve tesadüfe veren materyalist zihniyettir.
Aynı zamanda kaderi yalnız gelecekte yaşanacak hadiselerden ibaret zanneden mümine de, “Kaderi her varlığın ölçüsünde ve şeklinde gör” dersi veriliyor.
Üstad zerreleri anlatmak için bu bahsi açmıyor; zerrelerden Allah’ın ilmine ve kaderine bir pencere açıyor:
Zerre yapan değil, yapılandır; bilen değil, bildirilene göre hareket ettirilendir. Kalıbı zerre çizmez; İlâhî ilim çizer, kader ölçer, kudret yaratır.